Ο Κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση (A. Schopenhauer)

 

Ο Κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση(A. Schopenhauer): μια ανθρώπινη πεσιμιστική  πραγματικότητα ενός απογοητευμένου φιλοσόφου ή μια ανθρωπο-κοσμολογική παρατήρηση που δυσπιστεί απέναντι στην αυταπάτη?

Υπάρχουν στη ζωή μας κάποια βιβλία που δεν τα επιλέγουμε, απλώς τα συναντούμε. Έρχονται στη ζωή μας την στιγμή που κάτι μέσα μας αναζητεί λίγο ακόμη φως στα κεφάλαια του βίου μας και λίγες περισσότερες απαντήσεις στις
ερωτήσεις της -κάποιες φορές- ασφυκτικής πραγματικότητας.  Ο Κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση του A. Schopenhauer, δεν είναι ένα βιβλίο που μας υπόσχεται πώς να γίνουμε ευτυχισμένοι ή με ποιον τρόπο θα κερδίσουμε την ευδαιμονία. Είναι, όμως ένα βιβλίο που τολμά να κοιτάξει τον ανθρώπινο πόνο, χωρίς να χαμηλώνει υποτακτικά τα μάτια κοιτάζοντας το πάτωμα της απραξίας. Ας προσπαθήσουμε να δούμε συνοπτικά τον Κόσμο του Γερμανού φιλοσόφου.

Για τον Schopenhauer ο κόσμος είναι το σύνολο των αντικειμένων των παραστάσεων, είναι δηλαδή το αντικείμενο για ένα υποκείμενο, είναι θα λέγαμε το παριστάνειν (=το ενέργημα της γνωστικής δύναμης) της Συνείδησης και  αυτό είναι μια a priori αλήθεια.   Η a priori αυτή αλήθεια, σημαίνει ότι ο κόσμος ως ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ, όπως τον γνωρίζουμε, περνά από τη Συνείδησή μας - και όχι μόνο -, περνά από τις αισθήσεις , την σκέψη, τις επιθυμίες και τα όρια μας. Άρα παράσταση είναι η εμφανής γνωσιακή όψη του κόσμου. Οι παραστάσεις έχουν μια a priori μορφή και διακρίνονται σε εποπτικές και αφηρημένες, καθαρές και εμπειρικές. Εποπτικές είναι οι συγκεκριμένες έννοιες και αφηρημένες είναι οι εμπειρικές/γενικές έννοιες. Οι παραστάσεις εμφανίζονται a priori με τέσσερις μορφές: 1.ως διάσπαση υποκειμένου και αντικειμένου, 2. ως προς τον χώρο, 3. ως προς τον χρόνο και 4. ως προς την αιτιότητα.

Κάθε αλλαγή που  συμβαίνει, συμβαίνει γιατί έχει έναν επαρκή λόγο για τον οποίο συμβαίνει. Δηλαδή κάθε κρίση έχει έναν επαρκή λόγο που επιβεβαιώνει ότι η κρίση αυτή είναι αληθής. Τον λόγο αυτό τον ονομάζει αποχρώντα λόγο.  Ο αποχρών λόγος διαιρείται σε τέσσερις ¨κατηγορίες¨, 1. στον αποχρών λόγο του Γίγνεσθαι, 2. στον αποχρών λόγο του Γιγνώσκειν, 3. στον αποχρών λόγο του Είναι και 4. στον αποχρών λόγο του Πράττειν. Έτσι φτάσαμε στο σημείο που αναφέρεται από τον Schopenhauer ως τετραπλή ρίζα του αποχρώντος λόγου.

Αναφέραμε παραπάνω ότι για τον Schopenhauer ο κόσμος είναι το αντικείμενο για ένα υποκείμενο. Πως όμως γίνεται ο άνθρωπος το Υποκείμενο? Τι είναι αυτό που τον καθιστά ξεχωριστό και τον διαχωρίζει από τα ζώα ή τα φυτά?. Η απάντηση σε όλα τα ερωτήματα είναι η Συνείδηση. Χάριν της Συνείδησης ο άνθρωπος καθίσταται γιγνώσκον υποκείμενο. Γιατί η Συνείδηση? Διότι με την συνείδηση ο άνθρωπος μετέχει στις έννοιες. Γιατί ο άνθρωπος έχει έννοιες? Διότι έχει Λόγο. (Στο σημείο αυτό θεωρώ ότι είναι σημαντική μια σύντομη αναφορά περί διάκρισης πολλαπλότητας και ενικότητας στον Schopenhauer, η οποία θα μας βοηθήσει να αντιληφθούμε πιο καθαρά την εν συνεχεία διάκριση σώματος ως Υποκείμενο και ουσίας αυτού ως Βούληση). Το υποκείμενο και στο πεδίο της γνώσης έχει τέσσερις a priori μορφές διάσπαση υποκ.-αντικ., χώρο, χρόνο, αιτιότητα. Από το πεδίο του χώρου και του χρόνου άρχεται η θεωρία του φιλοσόφου περί πολλαπλότητας και ενικότητας του υποκειμένου. Για τον Schopenhauer η πολλαπλότητα ισχύει ΜΟΝΟ στο αντικείμενο ενώ ως ενικότητα εννοεί ότι όσο τα πολλά υποκείμενα φιλοσοφούν γίνονται ένα υποκείμενο.

Έτσι το σώμα μου είναι αντικείμενο άρα μπορούμε να το γνωρίσουμε, είναι επίσης αντικείμενο μέσα σε πολλά αντικείμενα -σώματα-, άρα όλα τα αντικείμενα υπόκεινται στους νόμους των αντικειμένων. Δηλαδή υπάρχουν πολλοί άνθρωποι και ο κάθε άνθρωπος είναι ένας από τους πολλούς. Ο Λόγος είναι η ικανότητα να σχηματίζουμε έννοιες, δηλαδή αφηρημένες παραστάσεις. Η διάνοια είναι η γνωστική δύναμη που εφαρμόζει την αρχή της αιτιότητας στην εμπειρία, ενώ η εποπτική παράσταση περιλαμβάνει ολόκληρο τον ορατό κόσμο/την εμπειρία μας.

Άρα η ταυτότητα του ανθρώπου είναι και Γιγνώσκον Υποκείμενο και Σώμα, είναι δηλαδή παράσταση σε εποπτεία της  Διάνοιας. Ο άνθρωπος λοιπόν είναι έκφραση της Βούλησης γιατί κάθε κίνηση εκφράζει και μια Βούληση. Άρα ως Γιγνώσκον Υποκείμενο το σώμα δίδεται ως ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ και ως Ατομική Οντότητα το σώμα δίδεται ως ΒΟΥΛΗΣΗ. Κάθε επίδραση πάνω στο σώμα επιδρά και πάνω στη Βούληση. Όταν η επίδραση αντιβαίνει τη Βούληση επέρχεται πόνος, ενώ όταν η επίδραση συμφωνεί με τη Βούληση επέρχεται η ηδονή. Τι είναι όμως η Βούληση?. Είναι η εσωτερική ουσία των πάντων του κόσμου, η τυφλή, αέναη και άλογη δύναμη η οποία είναι πηγή επιθυμίας, πόνου, ηδονής.  

Παρόλο που ο Γερμανός φιλόσοφος έχει χαρακτηριστεί πεσιμιστής, ίσως στο σημείο αυτό να προβάλει μια ακτίνα ευαισθησίας από την φιλοσοφία του, καθόσον ο καθένας μας κουβαλά έναν διαφορετικό κόσμο. Το ίδιο τραγούδι που σε κάποιον προκαλεί συναίσθημα χαράς σε κάποιον άλλο προκαλεί λύπη. Έτσι το τραγούδι μπορεί να γίνει είτε παρηγοριά είτε πληγή.  Το σίγουρο είναι ότι άνευ Συνείδησης δεν υπάρχει κόσμος και άνευ Λόγου οι έννοιες αποκτούν διαφορετικό νόημα. Θα μοιάζουν κάπως με κάτι που έχουμε ακούσει ή νομίζουμε ότι ξέρουμε, όμως θα απέχουν από το είναι της ουσίας τους. Σε μια εποχή που μας μαθαίνει να επιθυμούμε συνεχώς ο Schopenhauer μας λέει ότι η λύτρωση δεν βρίσκεται στην ικανοποίηση αλλά στην προσωρινή απομάκρυνση. Ανάλογα με την γωνία που κοιτάζουμε τον κόσμο δύναται να είναι βούληση και παράσταση, αλλά μέσα σε αυτόν τον κόσμο ίσως το πιο ανθρώπινο πράγμα είναι η στιγμή που παύουμε να ζητάμε και να θέλουμε συνεχώς και να μαθαίνουμε, έστω για λίγο, να καταλαβαίνουμε συν-υπάρχοντας ουσιαστικά ως ένα γιγνώσκον υποκείμενο που συν-πονά. Έτσι ο κόσμος γίνεται παράσταση για την γνώση, βούληση για το είναι και ίσως πόνος για όποιον επιθυμήσει να τον καταλάβει.

Παύλος Κεφάλας

Τεταρτοετής φοιτητής του τμήματος Φιλοσοφίας

Πανεπιστημίου Πατρών