Η χαμένη τέχνη της Κριτικής της Δύναμης της Κρίσης, I.Kant.

 

Η έμπνευση της χρήσης της λέξεως αισθητική πηγάζει από την αρχαία ελληνική γραμματεία και πιο συγκεκριμένα από τον Πλάτωνα και την θεωρία των Ιδεών. Η πλατωνική αισθητική θεωρία διαιρείται διττώς. Στο πρώτο μέρος αναφέρεται την τέχνη και στο δεύτερο μέρος στο ωραίο.

Η τέχνη μιμείται την φυσική ομορφιά η οποία με την σειρά της μιμείται τον κόσμο των Ιδεών. Ενώ στην θεωρία περί ωραίου αναφέρει ότι  η Ψυχή με γνώμονα τον έρωτα ανέρχεται βαθμιαία στο ύψιστο επίπεδο στην Ιδέα του Κάλλους.

Το όνομα ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ εμφανίζεται τον 18^ο αιώνα από τον ορθολογιστή Alexander Gottlieb Baumgarten ο οποίος εισάγει τον όρο το 1735 και συστηματοποιεί τον όρο Αισθητική (Aesthetica) το 1750, ορίζοντας την αισθητική ως «επιστήμη της αισθητηριακής γνώσης».

Η αισθητική φιλοσοφία εδραιώνεται ως ξεχωριστός φιλοσοφικός κλάδος τον 18^ο αιώνα με την Κριτική της Δύναμης της Κρίσης (1790) του Ι. Kant. Η Κριτική της Δύναμης της Κρίσης (ΚΔΚ) είναι το τρίτο βιβλίο - υπενθυμίζοντας ότι έχει προηγηθεί ως πρώτο βιβλίο η Κριτική του Καθαρού Λόγου (ΚΚΛ) και ως δεύτερο η Κριτική του Πρακτικού Λόγου (ΚΠΛ) -. Άρα έχουμε με αύξουσα σειρά την διατύπωση της Θεωρητικής Φιλοσοφίας που η βασική της έννοια είναι η αλήθεια/γνώση (ΚΚΛ), την διατύπωση της Πρακτικής Φιλοσοφίας που η βασική της έννοια είναι το Αγαθό/Καλό και την διατύπωση της Αισθητικής Φιλοσοφίας που η βασική της έννοια είναι το Ωραίο/Υψηλό.

    Το Αληθές και το Αγαθό είναι διαφορετικοί όροι στη Φιλοσοφία. Όμως το τι είναι Ωραίο δεν είναι αυτονόητο. Ο Kant γνωρίζει στην εποχή του – Διαφωτισμός - ότι  διατυπώσεις περί αισθητικής έχουν κάνει και οι ορθολογιστές αλλά και οι εμπειριστές και επιθυμεί να διαφοροποιηθεί. Έτσι ΄΄΄νομοθετεί΄  περί αισθητικής διατυπώνοντας την ΚΔΚ. Έτσι ο Kant διαχωρίζει το Καλό από το Ευχάριστο, το Ωραίο και το Υψηλό και ισχυρίζεται ότι αυτό που αξίζει και είναι σωστό να χαρακτηρίσουμε ως ΩΡΑΙΟ, δεν είναι το πράγμα αλλά το συναίσθημά μας. Δηλαδή αυτό που είναι ΩΡΑΙΟ είναι ένα συναίσθημα.

Τι είναι όμως η θεωρία της Κριτικής Δύναμης της Κρίσης (ΚΔΚ)? Γιατί χαμένη  ή ίσως και ξεχασμένη τέχνη?

Η Κριτική Δύναμη της Κρίσης είναι η θεωρία που διακρίνει το σκέπτεσθαι, από το σκέπτεσθαι ο ίδιος ως εαυτός. 

Τι Δύναμη είναι? Είναι η δύναμη μέσω της οποίας κάνω κάτι δικό μου, τι είναι Κρίση? Κρίση είναι η άρθρωση της μορφής Υπ + ρήμα είναι + Κατηγόρημα, δηλαδή όταν εκφράζω μια κρίση εκφράζω μια πληροφορία με γνώση και οι κρίσεις που κάνω σχετίζονται με το πεδίο που βρίσκομαι. Όταν βρισκόμαστε στο πεδίο της Γνώσης κάνουμε Γνωσιολογικές Κρίσεις (a priori – a posteriori), όταν βρισκόμαστε στο πεδίο της Μεταφυσικής κάνουμε Λογικές Κρίσεις (Αναλυτικές - Συνθετικές) και όταν βρισκόμαστε στο πεδίο της Αισθητικής κάνω Αισθητικές Κρίσεις (Ωραίο – Υψηλό) αλλά στο πεδίο αυτό τις κάνουμε – κρίνουμε - σαν να γνωρίζουμε τον κανόνα περί ωραίου, άρα οι αισθητικές κρίσεις είναι κρίσεις αναστοχαστικές. Τουτέστιν οι κρίσεις μας - σύμφωνα με τον Kant - είναι προσδιοριστικές, δηλαδή ξέρουμε τον κανόνα/το όλον, και τον εφαρμόζουμε στο επιμέρους και αναστοχαστικές δηλαδή κρίνουμε χωρίς να γνωρίζουμε τον κανόνα.

    Όταν εκφράζουμε κρίση περί του ωραίου εκφράζουμε καλαισθητική κρίση δηλαδή μια κρίση που διατυπώνεται από γούστο, με ανιδιοτέλεια, με ενατένιση, βασισμένη στο συναίσθημα -όχι στο αίσθημα-.

Έχουν όμως όλα τα όντα γούστο? Ο Kant απαντά, όχι!, γούστο έχει μόνον ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ. Τα ζώα ως άλογα όντα, επειδή δεν έχουν την δυνατότητα διάκρισης παράστασης και ύπαρξης λαμβάνουν το συναίσθημα ως απλή ευχαρίστηση, ο Θεός ως μόνο έλλογο ον , διαθέτει σκέψη και αίσθηση ως ένα δηλαδή ότι σκέπτεται το βλέπει. Ο άνθρωπος ως ον έλλογης και άλογης φύσης, διαθέτει την ικανότητα να μετατρέπει το υποκειμενικό αίσθημα (…μου αρέσει…) σε καλαισθητική κρίση που αξιώνει εγκυρότητας (…είναι ωραίο…).

Έχουν όλοι οι άνθρωποι ΚΑΛΟ γούστο? Ο Kant απαντά, όχι!, καλό γούστο έχουν όσοι ενατενίζουν και ανιδιοτελώς κρίνουν. (Τι σημαίνει όμως ανιδιοτελώς κρίνουν? Σημαίνει ότι εκφράζουν κρίση αφαιρώντας τις εμπειρικές κλίσεις, αν αφαιρεθεί η εμπειρική κλίση τότε μένει η τυχαιότητα και αν αφαιρεθεί η τυχαιότητα τότε ο Kant λέει ότι μένει η αναγκαιότητα.).  

     

     Έτσι λέει ο Kant , όταν λέμε  «αυτό το λουλούδι μου αρέσει» εκφράζουμε ένα υποκειμενικό αίσθημα, ενώ όταν λέω «αυτό το λουλούδι είναι ωραίο» εκφράζουμε μια καλαισθητική κρίση To τι είναι Ωραίο θα περάσει από το ΄΄΄φίλτρο΄΄ των κατηγοριών ,-αλλιώς δεν θα ήταν Kant-. Τι είναι Ωραίο όμως? Ωραίο είναι αυτό που μας αρέσει χωρίς συμφέρον, αξιώνει καθολικής ισχύς, δεν χωρά σε έννοια, στηρίζεται στο ελεύθερο παιχνίδι Διάνοιας-Φαντασίας, έχει αρμονία και είναι αδιάφορη η ύπαρξη του. Συνοπτικά, το Ωραίο περνώντας από τις καντιανές κατηγορίες στην Κατηγορία της Ποιότητας εκφράζει ανιδιοτέλεια, στην  Κατηγορία της Ποσότητας θα εκφράζει υποκειμενική καθολικότητα (δηλαδή προσδοκία καθολικότητας), στην Κατηγορία της Σχέσης εκφράζει σκοπιμότητα χωρίς σκοπό (δηλαδή το ωραίο δεν έχει σκοπό όμως αισθανόμαστε την ύπαρξη της σκοπιμότητάς του) και στην κατηγορία αυτή λαμβάνει χώρα το ελεύθερο παιχνίδι των γνωστικών δυνάμεων (δηλαδή η διάνοια δεν υποτάσσει την φαντασία εντός ενός κανόνα/μιας έννοιας) και τέλος στη Κατηγορία του Τρόπου εκφράζει γνώση χωρίς έννοια -στον Κant η γνώση διαιρείται σε συγκεκριμένη και εν γένει, το Ωραίο είναι εν γένει γνώση δλδ ικανή προς μάθηση//γνώση-, θα λέγαμε ότι γνωρίζουμε ότι κάτι βγάζει νόημα αλλά το τι είδους νόημα είναι δεν δύναται να περιχαρακωθεί σε έννοια.

Στο σημείο αυτό κάνει την εμφάνισή της η εύνοια της φύση. Ο υπέροχος ρόλος της φύσης σε όλη την ανωτέρω ανάλυση, μας καθιστά μύστες της υπεροχής της σκέψης και της φύσης σε μια μυστική συνεργασία κόσμου και ανθρώπου. Διότι από τα παραπάνω μάθαμε  ότι ΜΟΝΟ οι ΑΝΘΡΩΠΟΙ έχουμε την πολυτέλεια να έχουμε αισθητική εμπειρία λόγω της διττής μας φύσης. Έτσι όταν κοιτάζουμε ένα λουλούδι (χρήση οπτικής ικανότητας κ φαντασίας), λέμε αυτό το λουλούδι είναι ωραίο διατυπώνουμε μια καλαισθητική κρίση (χρήση ικανότητας του σκέπτεσθαι ως εαυτός -διάνοια) , λέμε «είναι ωραίο» περνώντας πρωτίστως από τις κατηγορίες καταλήγοντας στην γνώση χωρίς έννοια, όμως εδώ η φύση παίρνει την σκυτάλη και μας κλείνει το μάτι. Το λουλούδι είναι ένα δείγμα της φύσης, άρα ηυ φύση στο δείγμα της αυτό μας κάνει ένα δώρο. Γινόμαστε δέκτες μιας εύνοιας που ξεπερνά τις ανάγκες μας, ελεύθερα αισθανόμαστε ευαρέσκεια, άνευ εννοιών, άνευ και εν αγνοία νόμων, άνευ σκοπού και νοήματος, σαν να λέει η φύση «να, σε αυτό μου το δείγμα, είμαι έτσι για να σε ευχαριστήσω».

    Έτσι η χαμένη ή ξεχασμένη τέχνη της κρίσης δεν είναι μια βιαστική γνώμη ή αυθαίρετη άποψη. Είναι η ιδιαιτερότητα να βλέπουμε το επιμέρους ιδιαίτερο σε ένα σύνολο ενός ευρύτερου νοήματος. Είναι η ιδιαιτερότητα της αισθητικής φιλοσοφίας που μας προσφέρει την δυνατότητα να στεκόμαστε απέναντι σε ένα έργο τέχνης, σε ένα τοπίο, σε ένα λουλούδι σε έναν άλλον άνθρωπο χωρίς να σκεφτόμαστε τι μας προσφέρει. Μας διδάσκει ότι μπορούμε να είμαστε ωραίοι άνθρωποι, μέσα σε μια εποχή  που η κοινωνία αναπτύσσεται ραγδαία, κατακλύζεται από πληροφορίες, μαθαίνει στους πολίτες της ότι το ΩΡΑΙΟ είναι αυτό που φέρνει χρήματα, οι άνθρωποι είναι ωραίοι όταν αποκτούν τεχνητή νοημοσύνη, χρήματα, σπίτια, αυτοκίνητα. «Η κοινωνία δεν απορροφά φιλοσόφους» μου είπε κάποιος την πρώτη μέρα στο πανεπιστήμιο, άρα το τμήμα δεν είναι ωραίο ... κ.α.

   Όταν συγκινούμαστε μπροστά σε ένα ηλιοβασίλεμα ή μπροστά σε ένα τμήμα Φιλοσοφίας, δεν το κάνουμε επειδή εξυπηρετεί κάποιο σκοπό, η εμπειρία αυτή, είναι αυτή που ονομάζει ο Kant ανιδιοτελής ευαρέσκεια. Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος παύει να είναι καταναλωτής και γίνεται απλώς και απλός άνθρωπος. Πιθανώς και για τον λόγο αυτό οι ανθρωπιστικές σπουδές δεν θα μπορέσουν να αντικατασταθούν από κανέναν φιλοσοφικό αλγόριθμο. 

    Μελετώντας τον Kant κατάλαβα ότι δεν φυσάω σκόνες του παρελθόντος από σκονισμένα συγγράμματα, αλλά ότι διδάσκομαι να κρίνω χωρίς προκατάληψη, να ξεχωρίζω το ευχάριστο, το καλό, το ωραίο, το υψηλό, το ηθικό, το ελεύθερο. Σε  μια εποχή που όλα μοιάζουν να έχουν τιμή, η Κριτική της Κριτικής Δύναμης μας θυμίζει ότι τα σημαντικότερα πράγματα εξακολουθούν να έχουν αξία. Ίσως λοιπόν η πρόκληση της εποχής μας να μην είναι η δημιουργία εξυπνότερων μηχανών αλλά η δημιουργία ανθρωπινότερων ανθρώπων.

 

Παύλος Κεφάλας

Τεταρτοετής φοιτητής του τμήματος Φιλοσοφίας

Πανεπιστημίου Πατρών