Η υπέρβαση και η γεωμέτρηση του ΕΥΡΙΠΙΔΗ

 

EYPIΠIΔHΣ, AΘHNAIOΣ  485-406 π.X.ο από σκηνής φιλόσοφος 

Γέρασε ανάμεσα στη φωτιά της Tροίας    - Έξοδος των Tρῳάδων, μπροστά στα μάτια των αιχμάλωτων γυναικών (στ. 1256 κ.εξ.)
 και στα λατομεία της Σικελίας- καταστροφή της αθηναϊκής δημοκρατίας, που αρχίζει το 414 π.X. με την πανωλεθρία στη Σικελία. 

                            Γ. Σεφέρης, Ημερολόγιο Καταστρώματος Γ΄ 

 

Αγάπησε τη θάλασσα (Θάλασσα κλύζει=ξεπλένει  πάντα τ᾽ ανθρώπων κακά  Ιφιγένεια εν Ταύροις), επιδόθηκε στον αθλητισμό (νίκησε στο παγκράτιο και την πυγμαχία στους Παναθήναιους γυμνικούς αγώνες. Ωστόσο απαρνήθηκε τον αθλητισμό γιατί:κακῶν γὰρ μυρίων ὄντων καθ΄ Ἑλλάδα, οὐδὲν κάκιόν ἐστιν ἀθλητῶν γένος),ασχολήθηκε με τη μουσική, την ποίηση, τη ζωγραφική και μελέτησε  τη φιλοσοφία. Έζησε σε μια εποχή που την σημάδεψαν ο Πελοποννησιακός πόλεμος και  το έργο των σοφιστών.Το γένος του ποιητή δεν ήταν επιφανές, όπως των άλλων τραγικών. Γονείς του φέρονται ο Μνήσαρχος και η Κλειτώ, την οποία ο Αριστοφάνης αναφέρει κοροϊδευτικά ως λαχανοπώλισσα (Αχαρν. 480, Ιππ. 19). Ανοιχτός στην επίδραση της πνευματικής Αθήνας, διατήρησε ωστόσο την ανεξαρτησία του πνεύματός του, διατυπώνοντας συχνά επικρίσεις. Στην προσωπική του ζωή δεν ευτύχησε. Την πρώτη του γυναίκα την Χοιρίνη την απέπεμψε για ακολασία. Η δεύτερη η Μελιτώ, υπήρξε πιο ακόλαστη απ' τη πρώτη και τον εγκατέλειψε. Από την πρώτη απέκτησε τρεις γιους τον Μνησαρχίδη, έμπορο, τον Μνησίλοχο ηθοποιό, και τον Ευριπίδη τον νεότερο. Συμμετείχε στους δραματικούς αγώνες για πενήντα περίπου χρόνια, μόνο τέσσερις φορές ανακηρύχθηκε πρώτος.Tύπος αντικοινωνικός, εσωστρεφής, μελαγχολικός και δυσπρόσιτος, απείχε παντελώς από τα πολιτικά και κοινωνικά δρώμενα της εποχής του. Φίλος με τον Πρωταγόρα, τον Aναξαγόρα και  το Σωκράτη.Θαύμαζε το Δημόκριτο και τον Ηράκλειτο. Στο τέλος της ζωής του κατέφυγε στην αυλή του βασιλιά της Μακεδονίας Αρχέλαου, στην Πέλλα, όπου και πέθανε το 406 π.X.

Στη Μακεδονία ο ποιητής έγινε δέκτης μεγάλων τιμών από τον ίδιο τον βασιλιά. Έγραψε το δράμα με τον τίτλο Αρχέλαος στο οποίο εγκωμίαζε τον βασιλιά καθώς και το έργο Βάκχες που όμως δεν αξιώθηκε να το παρουσιάσει λόγω του πρόωρου θανάτου του(υπέκυψε στα τραύματα που του προκάλεσαν άγρια σκυλιά ) Ο Αρχέλαος πένθησε, και του ανήγειρε μεγαλοπρεπή τάφο που αργότερα αναφέρεται πως έγινε τόπος προσκυνήματος των θαυμαστών του. O Σοφοκλής, στον προαγώνα των Mεγάλων Διονυσίων της χρονιάς εκείνης, με πένθιμη περιβολή ο ίδιος, παρουσίασε το Xορό και τους ηθοποιούς χωρίς στεφάνια, εξαιτίας του θανάτου του Eυριπίδη, κάνοντας το κοινό να δακρύσει. Από τα 92 έργα του, σώζονται μόνο 18/19 τραγωδίες του. Το θέατρό του, οικείο και συνάμα πικρό, προκάλεσε έκπληξη και συζητήσεις. Είναι θέατρο πάθους και ταυτόχρονα θέατρο ιδεών.

 Η ζωή των ηρώων του  μοιάζει συχνά με τη ζωή των άλλων ανθρώπων. Είναι υπάρξεις ευάλωτες σε κάθε είδους αδυναμίες και συχνά γίνονται έρμαια των παθών τους. 

 Έντονη η  παρουσία του ανθρώπινου πόνου  από τον έρωτα, τον πόλεμο, την πλάνη, τους θεούς.

Bαθύς ερευνητής της ανθρώπινης ψυχολογίας, «ὁ τραγικώτατος τῶν ποιητῶν», όπως τον αποκάλεσε ο Aριστοτέλης στην Ποιητική του (1453α 30)ευαισθητοποιείται από τον παραγκωνισμό των γυναικών στην κοινωνία της εποχής του  Άλκηστις, Μήδεια,  Ιππόλυτος/Φαίδρα, Ανδρομάχη, Εκάβη, Ικέτιδες,Τρωάδες,Ιφιγένεια εν Ταύροις, Ελένη,Ηλέκτρα ,Φοίνισσαι ,Ιφιγένεια εν Αυλίδι...   

Το ήθος και η διάνοια είναι δύο από τα έξι «κατὰ ποιὸν» (ποιοτικά) μέρη της τραγωδίας κατά τον Αριστοτέλη στην Ποιητική  του. 

Ήθος= ο χαρακτήρας /η ηθική ποιότητα του ήρωα.

Φανερώνει την προαίρεση (τις ηθικές προθέσεις και τις επιλογές) του ανθρώπου, δηλαδή ποιος είναι κάποιος με βάση το τι επιλέγει να πράξει ή να αποφύγει.

Διάνοια= η διανοητική ικανότητα και το περιεχόμενο των ιδεών/τι σκέφτονται ή τι υποστηρίζουν λεκτικά σε μια δεδομένη στιγμή.

 Το μεν ήθος απαντά στο ερώτημα «τις» (τι λογής άνθρωπος είναι), η δε διάνοια στο ερώτημα «τι» (τι λέει, ποια επιχειρήματα ή σκέψεις εκφράζει)

* Ο ανθρωποκεντρικός ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ με τους ήρωές του μάς διδάσκει ήθος και διάνοια. Ας τον διαβάσουμε- μελετήσουμε!    

 Ράον παραινείν ή παθόντα καρτερείν= Είναι πιο εύκολο να δίνεις συμβουλές [σε αυτούς που υποφέρουν] παρά να αντέχεις με καρτερία τον δικό σου πόνο                            Άλκηστις 

 Κοινός γαρ εστιν ουρανός πάσιν βροτοίς= Ίδιος είναι ο ουρανός για όλους τους ανθρώπους. Ελένη

 Σχέτλια μεν έπαθες, ανόσια δ’ ειργάσω= Έπαθες φρικτά, αλλά έκανες απαίσια.   Ηλέκτρα

Παλατινή Ανθολογία  (Χ 107).

σοφὸς Σοφοκλῆς, σοφώτερος δ' Εὐριπίδης, ἀνδρῶν δὲ πάντων Σωκράτης σοφώτατος.

 

 

 

«Φαῖδρος ἢ περὶ καλοῦ», μια χαμένη Ψυχή.

 

   

    Παρόλο που ο πλατωνικός διάλογος μετρά σχεδόν 2.500 χρόνια ηλικίας, μοιάζει σαν να γράφτηκε χθες, ή ακόμη καλύτερα σαν να τελείται καθημερινά και να εγγράφεται εκ νέου εδώ και 2.500 χρόνια. Θα μπορούσε όμως να είναι πιο επίκαιρός από ποτέ? Ας τον εξετάσουμε όχι ως έναν απλό βαρετό διάλογο που έγινε κάποτε, αλλά ως μια μορφή ΄΄τραγωδίας΄΄ σε έναν σύγχρονο ενεστώτα χρόνο, που εκτυλίσσεται στο αρχαίο ελληνικό θέατρο της κάθε Ψυχής, με τίτλο «Φαίδρος, μια χαμένη Ψυχή».

Ο Πλάτωνας θα υποδεχθεί στη θυμέλη, την Ψυχή, τον Έρωτα, τη Ρητορική και την Φιλοσοφία. Στο μέρος της ορχήστρας της κάθε Ψυχής, τοποθετεί νοερά έναν πλάτανο που προσφέρει στους πρωταγωνιστές του τότε, Φαίδρο και Σωκράτη, τον αιωνόβιο ίσκιο του. Ο Ιλισός ποταμός συναινεί στο νοητικό κατασκεύασμα του Πλάτωνα και ευθύς τα δροσερά νερά αρχίζουν να κυλούν και  δροσίζουν τα γυμνά πόδια της κάθε ύπαρξης. Η Μούσα της μουσικής, επιτάσσει  για την μουσική επένδυση του έργου, τους τραγουδιστές του θέρους, τα τζιτζίκια. Ευθύς ο ήχος τους καθίσταται  υπνωτικός, σχεδόν παραλυτικός, στο μέτρο που η υπόκρουση νανουρίζει τη λογική μέσα σε άρωμα ευωδιαστής λυγαριάς που  πλημμυρίζει τον αέρα. Έξω από τα τείχη της πόλης.

   Ο Φαίδρος, ο παραστάτης της νεανικής ομορφιάς, της φρεσκάδας αλλά και της έλξης που κινητοποιεί τον Έρωτα, κρύβει κάτω από το ιμάτιό του τον λόγο του Λύσία, σαν ένα ένοχο μυστικό που ανυπομονεί να μοιραστεί. Ο Λυσίας επιχειρηματολογεί και ο ημίβροτος νους του νεαρού Φαίδρου ,αγωνίζεται να ισορροπήσει ανάμεσα στον αμώμητο πνευματικό έρωτα και στην καθαρή πνευματική και σωματική αποπλάνηση. Ο Σωκράτης ως διαλεκτική και ως γνώση, συντάσσει έναν πρώτο λόγο περί Έρωτα ωφελιμιστικού και εν συνεχεία τον ακυρώνει για να επανάσυντάξει έναν δεύτερο λόγο την Παλινωδία, περί της οντολογίας του Έρωτα που συντελείται στην Ψυχή.

        Έτσι η Ψυχή θα αποκτήσει την πιο ποιητική της εικόνα, ως άρμα με δύο φτερωτά άλογα - ένα λευκό και ένα μαύρο -  και έναν ηνίοχο (λογική).  Εικόνα που δεν περιγράφει απλώς μια ψυχολογική σύγκρουση αλλά μια ανθρώπινη κατάσταση. Ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ ενιαίος. Άλλο επιθυμεί το σώμα, η φιλοδοξία, το πάθος, ο θυμός, ο φθόνος και άλλο επιτάσσει η λογική.

    Η τραγωδία όμως του ανθρώπου δεν είναι ότι έχει επιθυμίες, είναι ότι συχνά δεν ξέρει ποιος από όλους αυτούς τους εσωτερικούς ανθρώπους είναι ο ίδιος, και στο σημείο αυτό ο Φαίδρος γίνεται συγκλονιστικά σύγχρονος.     

    O Πλάτωνας μας σιγοψιθυρίζει ότι για να ακούσουμε τον εαυτό μας, την Ψυχή μας, πρέπει να βγούμε έξω από τα τείχη της πόλης, να απομακρυνθούμε από τον θόρυβο. Ο Πλάτωνας σίγουρα δεν γνωρίζει την δύναμη της εικόνας της σύγχρονης εποχής η οποία δύναται να επενεργεί στη λογική και στην επιθυμία και έτσι ο άνθρωπος αρχίζει να ζεί αυτό που φαίνεται και όχι αυτό που είναι, με αποτέλεσμα η Ψυχή να χάνει τον ηνίοχό της.   

    Στις μέρες μας όμως τι συμβαίνει στον άνθρωπο όταν παύει να κατοικεί στην ίδια του την Ψυχή; 

Ο Φαίδρος μας διδάσκει να ξανακατοικήσουμε στην Ψυχή μας, να ξαναβρούμε τον Έρωτα που δεν καταναλώνει αλλά ανυψώνει -ίσως καλύτερα συνεξυψώνει-, τον λόγο που δεν χειραγωγεί αλλά ελευθερώνει και επαναφέρει την Ψυχή εκεί που αναπνέει διότι Ψυχή δεν είναι απλώς κάτι που καταβάλει τα έμψυχα όντα· είναι το μέρος στο οποίο γινόμαστε αυτό που είμαστε, το μέρος που μετατρέπουμε το τίποτα σε κάτι το ελάχιστο. Το μεγαλείο της σωκρατικής σκέψης δεν γεμίζει την Ψυχή, την ξυπνά καθόσον η Φιλοσοφία δεν είναι ΄΄αποθήκη γνώσεων΄΄ είναι η τέχνη της μεταστροφής της χαμένης Ψυχής. Ο άνθρωπος μπορεί να βομβαρδίζεται καθημερινά από λόγους χωρίς να συναντά ποτέ Λόγο και ίσως αυτή να είναι μία από τις βαθύτερες μορφές σύγχρονης μοναξιάς.

«Με ένα φιλί Θεού και ένα ποίημα μπορεί να ξαναγραφεί απαρχής η ιστορία του κόσμου…» Ο.Ελύτης

Παύλος Κεφάλας

Τεταρτοετής φοιτητής του τμήματος Φιλοσοφίας

Πανεπιστημίου Πατρών

 

ΑΤΑΞΙΑ

 

 

 

 

 

 

Α νεξέλεγκτη

Τ ύπισσα

Α νθρώπινη 

Ξ εχωριστή

Ι κανή

Α γαπησιάρα  

Η μεν ευταξία σώζειν δοκεί, η δε αταξία πολλούς ήδη απολώλεκεν.  ΞΕΝΟΦΩΝ 

Αν η τάξη είναι η ηδονή της λογικής, η αταξία είναι η απόλαυση της φαντασίας   ΠΩΛ ΚΛΩΝΤΕΛ 

Τὸ μικρό μου παιδὶ
σοβαρὴ ἀταξία ἔκανε πάλι.
Στὸ πεζούλι τοῦ σύμπαντος σκαρφάλωσε,
σκούντησε μὲ τὸ χέρι του
τὸ κρεμασμένο
στὸν τοῖχο τ᾿ οὐρανοῦ
κόκκινο πιάτο,
κι ἔχυσε ὅλο τὸ φῶς ἐπάνω του.
Ὁ Θεὸς ἀπόρησε
ποὺ εἶδε τὸν ἥλιο
ντυμένο ροῦχα παιδικὰ
νὰ κατεβαίνει τρέχοντας
τῆς φαντασίας μου τὴ σκάλα
καὶ νά ῾ρχεται σὲ μένα.
Κι ἐγὼ κάθομαι τώρα
καὶ μαλώνω αὐστηρὰ
τὸ μικρό μου παιδὶ
ἐνῶ κλέβω κρυφὰ
τὸν χυμένο ἐπάνω του ἥλιο.    ΚΙΚΗ ΔΗΜΟΥΛΑ, Ερήμην, Έκστασις 1958 

Η αταξία στη φυσική είναι ένα σύστημα άτακτο δηλ. υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορούν να ανακατανεμηθούν τα συστατικά που το απαρτίζουν σε διαφορετικές μικροκαταστάσεις χωρίς να αλλάζουν σημαντικά οι μετρήσιμες μακροσκοπικές του ιδιότητες.Αντίθετα, ένα εξαιρετικά εύτακτο σύστημα μπορεί πολύ εύκολα να διαταραχθεί, με αποτέλεσμα οι μακροσκοπικές του ιδιότητες να αλλάξουν δραστικά, αν εκείνο ανακατανεμηθεί...

Μπροστά μου ένας στενός, κατηφορικός, χαλικόστρωτος δρόμος. Έχω πάρει φόρα, το ποδήλατό μου τρέχει -μου μοιάζει ιλιγγιωδώς- κλείνω τα μάτια, ανοίγω τα χέρια διάπλατα και νιώθω ο πιο ελεύθερος άνθρωπος του κόσμου. Η πιο ελεύθερη προέφηβη για την ακρίβεια, σε μια απο εκείνες τις δικές μου κρυφές στιγμές, που έπαιρνα το ποδήλατο και έβγαινα εκτός αυλής, πράγμα απαγορευμένο. Και αφού τα όρια του χωριού άρχισαν να μοιάζουν πολύ στενά μετά από εκείνα της αυλής, χωρίς να το πολυκαταλάβω, βρέθηκα κάποιο πρωινό να εξερευνώ τα σοκάκια του διπλανού χωριού και από μια αδέξια πεταλιά, να αποκτώ μια ανεπιθύμητη στο χέρι πληγή. Ωστόσο, την αταξία μου δεν την εντοπίζω τη στιγμή που περνούσα το ένα γεωγραφικό όριο μετά το άλλο, αλλά τη στιγμή που μπήκα στο σπίτι και σαν μετά από θρίαμβο, είπα στη μαμά μου ότι αιτία του ατυχήματός μου ήταν πως το ποδήλατό μου κι εγώ, ήμασταν πολύ μεγάλοι πια για την μικρή μας -μεταξύ μας, όχι και τόσο- αυλή. 

Αταξία: σκέψη ή πράξη από την οποία εκλείπει η τάξη, η λογική και το πρόγραμμα. Ενέχει μεγάλες δόσεις παιδικότητας και ατόφιας χαράς!   

                                                                                                                       ΣΥΡΑΝΟ 

Αταξία ....σκανδαλιά των παιδικών χρόνων... που όσο ενηλικιώνεσαι μετατρέπεται σε υπαρξιακό θέμα που αντιλαμβάνεται τον κόσμο χωρίς ένα εγγενές περιεχόμενο ,αν κι εσύ ο ίδιος ως ενήλικας προσπαθείς να το οριοθετήσεις ή να το κατανοήσεις δημιουργώντας εσύ  το νόημα- περιεχόμενο (τελείως αυθόρμητα)                                  ΑΒ

   

α) πρόσφατη αταξία: Ψάχνοντας για κάτι μέσα σε ένα ντουλάπι, έβγαλα τα πάντα έξω μέχρι να το βρω.. κουρασμένη και αγανακτισμένη, τα ξανά έβαλα πίσω ένα κουβάρι (ελπίζοντας ότι δεν θα ανοίξει κανείς το ντουλάπι μέχρι να συμμαζέψω!)

β) αταξία για μένα είναι η συμπεριφορά που αποκλίνει από τους κανόνες και ενδέχεται να επιφέρει αρνητικές συνέπειες για τον πράττοντα ή για άλλους 

Δυσκολεύτηκα λίγο, αναζητώντας την αταξία. Περισσότερο ατασθαλίες μου ερχόντουσαν (όπως πχ έφαγα δύο τρουφάκια που δεν έπρεπε)... Ίσως μεγαλώνοντας δίνω μεγαλύτερη ελαστικότητα στα πρέπει και δείχνω παραπάνω κατανόηση στις "αταξίες"      

                                                                        DINAKI   

Τελικά ένα παιδί σκαρφαλώνει σε ένα πεζούλι και σπάζει ένα πιάτο κρεμασμένο στον τοίχο. Tα θραύσματα του πιάτου -ήλιου πέφτουν πάνω στο παιδί, που πλημμυρίζει με φως. Κατόπιν, συνειδητοποιώντας την αταξία του, το παιδί τρέχει στην αγκαλιά της μητέρας του. Η μητέρα επιπλήττει το παιδί της για την αταξία του και μάλιστα αυστηρά, κλέβει, όμως λίγο από τον ήλιο που χύθηκε πάνω του στα κρυφά, χωρίς να το αντιληφθεί το παιδί. Με αυτή την αδέξια σκανταλιά της απελευθέρωσης που δεν είναι ακριβώς ατασθαλία αλλά προσπάθεια να γνωρίσουμε τον ίδιο μας τον εαυτό

Το σύμπαν αποκτά πεζούλι Ο ουρανός αποκτά τοίχο Το  πιάτο- ήλιος θα κρεμαστεί Το παιδί θα σπάσει το πιάτο Η φαντασία θα γίνει σκάλα και κάθε ενήλικας θα  έχει και μία 

Α νάμνηση

Τ ρυφερή

Α πό τον

Ξ ενώνα

Ι  σόρροπης

Α νισορροπίας