ΧΟΗΦΟΡΟΙ του ΑΙΣΧΥΛΟΥ / ΜΥΓΕΣ του ΖΑΝ ΠΩΛ ΣΑΡΤΡ / ΟΡΕΣΤΗΣ του ΓΙΑΝΝΗ ΡΙΤΣΟΥ

 

Η φυσική του θανάτου είναι ισχυρότερη και οδυνηρότερη από τη μεταφυσική του;

Ο μύθος του Ορέστη και της Ηλέκτρας αντικατοπτρίζουν πανανθρώπινα αγωνιώδη ερωτήματα της ύπαρξης;

Αν ο  άνθρωπος δεν είναι ένα ον που κατανοεί αλλά ένα ον που είναι, πώς θα επιλέξει να υπάρξει; πώς  θα μπορέσει να γίνει;

 

ΧΟΗΦΟΡΟΙ  του ΑΙΣΧΥΛΟΥ / ΜΥΓΕΣ  του ΖΑΝ ΠΩΛ ΣΑΡΤΡ / ΟΡΕΣΤΗΣ του  ΓΙΑΝΝΗ  ΡΙΤΣΟΥ

γύρω από τους πρωταγωνιστές:  ΑΓΑΜΕΜΝΩΝ, ΚΛΥΤΑΙΜΝΗΣΤΡΑ, ΑΙΓΙΣΘΟΣ, ΗΛΕΚΤΡΑ, ΟΡΕΣΤΗΣ

και γύρω από τους θεούς:  ΑΘΗΝΑ, ΔΙΑΣ, ΕΡΜΗΣ, ΑΠΟΛΛΩΝ

οι Μύγες, οι Ερινύες, οι Ευμενίδες  α π ο δ ί δ ο υ ν

εκδίκηση, δικαιοσύνη, πόνο, ελευθερία

«Μπορεί να μην διαλέγει κανείς την εποχή του, αλλά θα διαλέξει τον εαυτό του μέσα στην εποχή του» ΣΑΡΤΡ

"Η ύπαρξη προηγείται της ουσίας" (Το Είναι και το Μηδέν, 1943) ΣΑΡΤΡ 

Πάθει μάθος. ΑΙΣΧΥΛΟΣ , Αγαμέμνων 

Το δ’ ευτυχείν, τόδ’ εν βροτοίς θεός τε και θεού πλέον. ΑΙΣΧΥΛΟΣ, Χοηφόροι

Το μητ’ άναρχον μήτε δεσποτούμενον σέβειν. ΑΙΣΧΥΛΟΣ,   Ευμενίδες 

Μάτην εμόχθησας, μάτην επόνησας"  ΑΙΣΧΥΛΟΣ , Χοηφόροι /ες

Kι αυτήν διαλέγω ο άπιστος εγώ (δε με διαλέγουν οι άλλοι),

γνωρίζοντας όμως εγώ. Διαλέγω

τη γνώση και την πράξη του θανάτου που τη ζωή ανεβάζει. Πάμε τώρα—

όχι για τον πατέρα μου, όχι για την αδελφή μου (θαπρεπε ίσως

κι αυτός κι αυτή να λείψουν κάποτε), όχι

για την εκδίκηση, όχι για το μίσος — διόλου μίσος —

μήτε και για την τιμωρία (ποιος και ποιον να τιμωρήσει;)

μα ίσως για τη συμπλήρωση ορισμένου χρόνου, για να μείνει ελεύθερος

ο χρόνος,

ίσως για κάποια νίκη ανώφελη πάνω στον πρώτο μας και τελευταίο μας

φόβο, ίσως για κάποιο «ναι», που φέγγει αόριστο κι αδιάβλητο πέρα από σένα

κι από μένα, για ν’ ανασάνει (αν γίνεται) τούτος ó τόπος.

……………………………………………………………

Πάμε. Η ώρα η ορισμένη έφτασε πια. Γιατί χαμογελάς; Συγκατανεύεις;

Είταν αυτό που γνώριζες ακόμη και δεν το πες;

Αυτό το δίκαιο τέλος — ναι ; — μετά από την πιο δίκαιη μάχη ;

Άσε, μια τελευταία φορά, να σου φιλήσω το χαμόγελό σου,

όσο έχω ακόμη χείλη. Πάμε τώρα. Αναγνωρίζω τη μοίρα μου. Πάμε.

(σ. 89) Γ. ΡΙΤΣΟΣ, Ορέστης

Όταν για μια φορά η λευτεριά επαναστατήσει σε μια ανθρώπινη ψυχή, οι θεοί δεν μπορούν τίποτα πια να κάνουν μ’ αυτόν άνθρωπο…

Ο Sartre σημειώνει: «… μέσα στο cogito, στο "σκέφτομαι", αντίθετα απ’ τη φιλοσοφία του Καρτέσιου, αντίθετα απ’ τη φιλοσοφία του Καντ, ανακαλύπτουμε τον εαυτό μας απέναντι στους άλλους· ο άλλος είναι απαραίτητος για την ύπαρξή μου, καθώς και για τη γνώση του εαυτού μου (…) ανακαλύπτουμε έναν κόσμο που αποκαλούμε "διυποκειμενικότητα" και μέσα σ’ αυτόν ο άνθρωπος αποφασίζει τι είναι ο ίδιος και τι είναι οι άλλοι» Ο σαρτρικός ήρωας αποκτά " ύ λ η " ως ελεύθερος άνθρωπος καθώς διαπράττει ένα τελετουργικό μύησης στην ανθρώπινη κοινότητα, που παραπέμπει  στην ηρωική μυθολογία. 

«… ένας Ορέστης που κρύβει κάτω από το ιμάτιό του το "Ον (sic) και το Μηδέν" του Sartre», γράφει ο Άγγελος Τερζάκης στην εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ (16 Ιανουαρίου 1965) 

Στις Μύγες του Sartre και στον Ορέστη του Ρίτσου, ο μύθος συνδέεται με τις ιστορικές συνιστώσες της εποχής τους αλλά και με ζητήματα οντολογίας και συγκρότησης του κόσμου. Και οι δύο δημιουργοί μένουν πιστοί στο γενικό πλαίσιο του μύθου, ακολουθώντας τις επιταγές του μυθικού κύκλου μάλλον, παρά συγκεκριμένα κάποιου τραγικού ποιητή. Ο φόνος ως δραματικό μοτίβο, πέρα από το γεγονός ότι διεκπεραιώνει τη μυθική του αποστολή, αποτελεί και κομβικό σημείο συνάντησης των δύο εκδοχών.

 «η πράξη είναι η πλατύτερη θύρα της λύτρωσης». Ν.ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ, Ασκητική 

Ο σαρτρικός Ορέστης δεν φέρει το στίγμα της ενοχής, της εκδίκησης. Η διάπραξη του φόνου σηματοδοτεί την αρχή της προσωπικής του μεταστροφής και εγκαθιδρύει την ατομική βούληση και ελευθερία, θεμελιωμένη όμως στην ανάγκη συνύπαρξης με τους άλλους. Οι Μύγες αναιρούν τη "διάσημη" ρήση του Sartre "Η κόλασή μου είναι οι άλλοι". Οι μύγες – μίασμα σαν τον λοιμό των Θηβών στον καιρό του Οιδίποδα- σύμβολο του συλλογικού χαρακτήρα της αμαρτίας, αισθητοποιούν την ενοχή που βαραίνει ολόκληρη την πόλη για έναν ανεξιλέωτο φόνο, τον φόνο του Αγαμέμνονα.

Ισχυρό όπλο στα χέρια του δυνάστη Δία οι μύγες – Ερινύες, δρουν με δύναμη διαβρωτική για την ανθρώπινη βούληση: εγκλωβισμένοι σε μια παραλυτική αίσθηση απώλειας οι Αργείοι,  υπομένουν μια μοίρα αβάσταχτη, αναμονής και ακινησίας.

Οι Μύγες είναι το μόνο έργο του Sartre όπου ο Δίας αποτελεί χαρακτήρα του δράματος: περιφέρεται επί σκηνής μετενσαρκωμένος σε άνθρωπο, τιμωρός και ανελέητος, δυνάστης σαν τον Αίγισθο   Στη δυναμική αντίδραση της Ηλέκτρας, που αρνείται να αναγνωρίσει τον Ορέστη  στο πρόσωπο του Φλέβιου, ο Ορέστης ομολογεί σε τόνο εξόχως δραματικό:

Δε γνώρισα ποτέ το μίσος. Αλλά δε γνώρισα ούτε και την αγάπη …Για ν’ αγαπήσεις ή να μισήσεις πρέπει να δοθείς … Μόλις υπάρχω. Είμαι πιότερο αερικό απ’ όλα τα αερικά που περιπλανιούνται σήμερα στην πόλη… ποτέ μου δε γνώρισα τα θυελλώδη πάθη των ζωντανών ….

Γυρεύω τις θύμησές μου … θέλω και γω να γίνω ένας άνθρωπος ανάμεσα στους ανθρώπους … Όχι! Δε θα φύγω από δω … Α, Δία, Δία, βασιλιά τ’ ουρανού … φανέρωσέ μου το θέλημά σου μ’ ένα σημάδι, γιατί δεν μπορώ να δω καθαρά ΣΑΡΤΡ , Μύγες σελ.71 

 

 Οι Ερινύες των Μυγών διατηρούν τον πρωτόγονο σωφρονιστικό τους ρόλο όπως και στις Ευμενίδες του    Αισχύλου αλλά ποτέ δεν μετατρέπονται σε δυνάμεις ευεργετικές.  Η σαρτρική εκδοχή αμφισβητεί την ανάγκη της θεϊκής προστασίας και ανατρέπει ολόκληρο το θεολογικό οικοδόμημα του αρχέγονου μύθου όπου ο Ορέστης αθωώνεται! 

ΟΡΕΣΤΗΣ: Με κοιτάζετε Αργίτες… το έγκλημά μου είναι ολότελα δικό μου… Είναι η δικαίωση της ζωής μου. Η περηφάνια μου… εγώ σας αγαπώ! Για σας σκότωσα! Ναι, για σας … Δε θα καθίσω ματωμένος στο θρόνο του σκοτωμένου! Θέλω να γίνω ένας βασιλιάς χωρίς γη και χωρίς υπηκόους. Αντίο, άνθρωποί μου. Δοκιμάστε να ζήσετε!

ΟΡΕΣΤΗΣ: Εδώ όλα είναι καινούργια. Όλα τώρα ξαναρχίζουν.

 

ΣΟΦΟΚΛΗΣ, ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΕΠΙ ΚΟΛΩΝΩ 5ος αι. π. Χ. /Δημήτρης Καταλειφός «Επί κλίνης κρεμάμενος», εκδ. Πατάκη, 2023.

 

Ο ΣΟΦΟΚΛΗΣ στα 90 του  ίσως  βλέπει στο γέροντα, τυφλό, ικέτη  Οιδίποδα την προσπάθεια κάθε ανθρώπου κλείνοντας τη ζωή του να εξευμενιστεί, να εξιλεωθεί,  να βρει το φως του( το αγγελικό και μαύρο φως  Σεφέρης, Κίχλη) . 

 ΟΙ. ὦ φίλτατ᾽ Αἰγέως παῖ, μόνοις οὐ γίγνεται
θεοῖσι γῆρας οὐδὲ κατθανεῖν ποτε,
τὰ δ᾽ ἄλλα συγχεῖ πάνθ᾽ ὁ παγκρατὴς χρόνος·
φθίνει μὲν ἰσχὺς γῆς, φθίνει δὲ σώματος,  610
θνῄσκει δὲ πίστις, βλαστάνει δ᾽ ἀπιστία,
καὶ πνεῦμα ταὐτὸν οὔποτ᾽ οὔτ᾽ ἐν ἀνδράσιν
φίλοις βέβηκεν οὔτε πρὸς πόλιν πόλει·
τοῖς μὲν γὰρ ἤδη, τοῖς δ᾽ ἐν ὑστέρῳ χρόνῳ
τὰ τερπνὰ πικρὰ γίγνεται καὖθις φίλα.  615

ΟΙ. Ω φίλτατε γιε του Αιγέα, μόνο οι θεοί,
μήτε γερνούν μήτε ποτέ πεθαίνουν. Τα άλλα,
όλα ο πανδαμάτωρ χρόνος τ᾽ αντιστρέφει·
φθίνει η γονιμότητα της γης, φθίνει του σώματος η δύναμη,  610
πεθαίνει η πίστη, η απιστία γεννιέται.
Ποτέ του δεν φυσά ίδιος ο άνεμος, που σμίγει φιλικά
άνθρωπο μ᾽ άνθρωπο, πόλη με πόλη.
Σ᾽ άλλους αμέσως, σ᾽ άλλους αργότερα, γυρίζουν
σε πικρά τα ευχάριστα, και καταλήγουν πάλι φιλικά.      615

Ο ήρωας του ΣΟΦΟΚΛΗ, ο ίδιος ο ποιητής,  ο καθένας μας με  σώμα που τρεκλίζει από το γήρας, ψυχή βαριά από ανομήματα κι ένα πνεύμα  διορατικό και σοφό από τα ανθρώπινα, όλοι εμείς οι υπόλοιποι

είμαστε επί κλίνης κρεμάμενοι.

 «Εμείς που καρφιτσώνουμε ένα χαμόγελο στην άκρη των χειλιών, φτάνει να μοιάζει αληθινό, που σφίγγουμε χέρια, με σφιγμένη την καρδιά κι ύστερα αποχωρούμε θριαμβευτές από την ανθρώπινη μάζωξη, και επαινούμε τον εαυτό μας για την τιτάνια προσπάθεια, το ανδραγάθημα της νύχτας, να ξεφύγουμε από τη θλίψη μας, τον εθισμό στη μοναξιά, να ξεκολλήσουμε από το δέρμα μας, το έκζεμα του μάταιου»,(σελ.49-50).

 Σε εσάς φωνάζω, σ’ όλους εσάς τους άλλους, όπως αυτός ο ποιητής, όπως κι εγώ. Εσείς, «οι άλλοι αρκεστείτε / στην υγρή σκοτεινιά,/κλειστείτε μέσα,/ψιθυρίστε προσευχές/ σε θεούς ανύπαρχτους/βρίστε αν προτιμάτε, δεν τρέχει τίποτα./ Ούτως ή άλλως δεν σας ακούνε./ Φτύστε το ξεροκόμματο της ζωής/ που απέμεινε, /πλύντε τα κίτρινα δόντια σας/ή τη μασέλα, /κλείστε τα φώτα,/κλάψτε όσο γουστάρετε/ στο μαξιλάρι σας/με αγκαλιά τα περασμένα,/και κοιμηθείτε»,(σελ.22-23).

Όμως μην αυταπατάσθε. «Οι νύχτες από εκεί και πέρα τεμαχίζουν», (σελ.15). Το ξέρεις πως σκληρή, αδυσώπητη σε περιμένει στο κρεβάτι σου η έγνοια…/Θα ‘σαι μονάχος/Και τότε θα λογαριαστείτε... μέσα σε «εξουθενωτικό Αόριστο, ο Παρακείμενος τουλάχιστον/ αποπνέει ένα αεράκι συμπόνοιας/ επί των τετελεσμένων./Έχει ζήσει…».  Για ποιους άλλους, παρά όσους τους «πλακώνει η ταφόπλακα του Υπερσυντέλικου, παραδομένοι σε ένα αφοπλιστικό γαλάζιο»,(σελ.82);

 

ΧΟ. ὅστις τοῦ πλέονος μέρους
χρῄζει τοῦ μετρίου παρεὶς
ζώειν, σκαιοσύναν φυλάσσων

ἐν ἐμοὶ κατάδηλος ἔσται.
ἐπεὶ πολλὰ μὲν αἱ μακραὶ       1215
ἁμέραι κατέθεντο δὴ
λύπας ἐγγυτέρω, τὰ τέρποντα δ᾽

οὐκ ἂν ἴδοις ὅπου,
ὅταν τις ἐς πλέον πέσῃ τοῦ δέοντος·

ὁ δ᾽ ἐπίκουρος ἰσοτέλεστος,
Ἄϊδος ὅτε μοῖρ᾽ ἀνυμέναιος
ἄλυρος ἄχορος ἀναπέφηνε,
θάνατος ἐς τελευτάν.

Όποιος ορέγεται να ζήσει
κι άλλο, κι άλλο, και δεν του φτάνει
η μετρημένη του ζωή,
αυτόν εγώ, μα την αλήθεια,
τον έχω για πολύ μωρό.
Γιατί οι πολλές ημέρες που μακραίνουν   1215
φέρνουν τις λύπες πιο κοντά·
χαρές δεν πρόκειται να δεις
όπου η ζωή τραβάει σε μάκρος,
πέρα απ᾽ το θεμιτό της μέτρο.
Λυτρωτικός, μ᾽ όλους ισότιμος,      1220
όταν σημάνει η ώρα του Άδη,
προβάλλει ο θάνατος,
και γράφει τέλος σε γάμους,
μουσικές, χορούς.

 

*   «Χρειάζομαι την τέχνη για να τα βγάζω πέρα με την πραγματικότητα»

Δ. ΚΑΤΑΛΕΙΦΟΣ

 

Βατράχια, ΟΧΙ Βάτραχοι και ΚΩΣΤΗΣ ΠΑΛΑΜΑΣ, Ο θάνατος της Πεντάμορφης

 Η δήλωση των δημιουργών ήταν: 

" διασκευή του αριστοφανικού κειμένου 

και κωμωδία με DNA τραγωδίας"

ΟΜΩΣ μπορείς από το παρακάτω κείμενο του ΠΑΛΑΜΑ να αλλάξεις μία λέξη; ένα τόνο; μια ομοιοκαταληξία; το μέτρο; ΟΧΙ γιατί θα χαθεί η ταυτότητα, η γνησιότητα, η μαγεία του ποιήματος! Αν εντυπωσιάζει το νόημα είναι γιατί γράφτηκε το 1892 και κερδίζει τη μάχη με το χρόνο, αυτούσιο χωρίς παρεμβάσεις, χωρίς επεμβάσεις που θυμίζουν χειρουργείο και ασθενή! 

Ο θάνατος της Πεντάμορφης

Ο Χάρος φίδι εγίνηκεν, οχιά φαρμακωμένη, 

δαγκώνει την Πεντάμορφην, οϊμέ!

κι αυτή πεθαίνει, πεθαίνει· 

γύρω της κανείς δε βρίσκεται δικός της,  

ούτε το βασιλόπουλον ο αγαπητικός της, 5

να πάει σε Νότο και Βοριά,σ’ Ανατολή και Δύση 

νά βρει τ’ αθάνατο νερό για να την αναστήσει.

Πεθαίνει; όχι! τ’ ασύγκριτο, τ’ αθάνατο κορμί της

που πια σαν πρώτα της ψυχής δεν το τραβά ο μαγνήτης,

σκορπάει, μονάχα, ελεύθερο, και κάθε του ομορφάδα, 10 

γυρίζει στην παλιά πληγή, στην πρώτη λαμπυράδα,  

καθώς τα ταξιδιάρικα πουλιά που ανταμωμένα

μισεύουν απ’ της Άνοιξης τα χέρια οδηγημένα,  

και σαν τελειώσουν το μακρύ ταξίδι τους σκορπάνε, 

χωρίζονται, στις γνώριμες παλιές φωλίτσες πάνε.15 

Τα στήθη που κατέβαιναν κι ανέβαιναν

γυρίζουν στα κύματα που αφρόχυτα ξεσπάνε και ποδίζουν, 

και τα μαλλιά της χάνονται στον ουρανό κι εκείνα 

και κάθε μια χρυσότριχα χρυσή γίνεται ακτίνα, 

και με την ασυννέφιαστην ουρανική γαλήνη 20

σμίγει το φως του απάρθενου μετώπου της,

και πίνει κάθε δροσούλα της η Αυγή, δροσόβολη παρθένα, 

πὄχει το πρόσωπο χλωμό, τα χέρια ροδισμένα,  

κι ο θείος ήλιος το χρώμα της, που κάθε νου σαλεύει, 

πορφύρ’ αχειροποίητη φορεί, και βασιλεύει!25  

Οι πεταλούδες ταιριαστά μοιράζονται πλουμίδια 

των φτενοκάμωτων φτερών τα κοντυλένια φρύδια, 

και τα κεράσια του Μαγιού παίρνουν τα δυο της χείλια

και τα ροδόλευκα κρατούν της θάλασσας κοχύλια 

τ’ αυτάκια της, που μέσα τους φυλάγουν κρυφή γλώσσα 30 

τα λόγια του αγαπητικού, τραγούδια αγάπης τόσα! 

Στα ολόλευκα κι ολόχυτα κρίνα γυρνούν τα χέρια, 

τα πόδια τα πελεκητά πετούνε περιστέρια, 

στα γιασεμιά ο ανασασμός, και στα μαργαριτάρια τα δόντια της·

και των ματιών τα ολόφωτα ζευγάρια, 35  

που μέσα έκρυβ’ ο έρωτας όλα τα μυστικά του 

επάνω στ’ άστρα φεύγουνε και στα διαμάντια κάτου·

και κάθε τι που απ’ το κορμί το αθάνατο έχει μείνει 

καίγεται μέσα στ’ άσβηστο του Σύμπαντος καμίνι, 

κι αλλάζει, βγαίνει μάρμαρο και ρόδο και κοράλλι, 40 

σε κάμπους πάει και σε βουνά και σ’ ακρογιάλια πάλι, 

πάει στα γραμμένα σχήματα, τα χρώματα τα μύρια, 

σε νέφη, σε πετούμενα, σε φύτρα, σε ζαφείρια.

Στον πύργο, νεραϊδόχτιστο, που εζούσε χωρισμένη,

απ’ το κορμί το ισόθεο τίποτε πια δε μένει 45  

παρά έν’ αχνόφεγγο παντού, μιαν ευωδιά, μια θλίψη.

Κι ο ήλιος έτσι όταν χαθεί κι απ’ τις ματιές μας λείψει,

ώρα πολλή μες στην ψυχή κι ώρα πολλή στη φύση  

τη φωτεινή του ενθύμηση γλυκά γλυκά θ’ αφήσει.

Παραλλάσσοντας τον τίτλο από Βάτραχοι σε Βατράχια, περικόπτοντας από τον αγώνα λόγων ΑΙΣΧΥΛΟΥ-ΕΥΡΙΠΙΔΗ, βάζοντας συμβολισμούς με την τεράστια καρδιά επί σκηνής που πρέπει να ανθίσει ένα λουλούδι, εξαφανίζοντας το Χορό, αποκρύπτοντας το χώμα της ορχήστρας με καθρέφτες, ανταλλάσσοντας τους λεκτικούς αστεϊσμούς με μαθηματικές ατελείωτες πράξεις, εκτοξεύοντας ρώσικο κουβεντολόι και κάνοντας κινήσεις  ρωσικής κούκλας και πουλώντας από ρίγανη μέχρι λιμνοθάλασσες....

η μεταμοντέρνα παράσταση ΚΟΥΡΑΣΕ και ΒΑΡΥΝΕ και ΣΚΟΤΕΙΝΙΑΣΕ επικινδύνως!

Ακουμπάμε το αριστοφανικό κείμενο, το μεταφράζουμε, το εκσυγχρονίζουμε, το μεταποιούμε 

ΟΜΩΣ 

ΔΕΝ το ''πληγώνουμε'' τόσο ανεπανόρθωτα για να πούμε ένα σύγχρονο δίδαγμα. Ο δεξιοτέχνης ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ άντεξε στο χρόνο γιατί ήταν απλός, σαφής, σοφός κωμικός που εμπεριέχει το δίδαγμα,την κάθαρση δι'  ελέου και φόβου των τοιούτων(= παρόμοιων) παθημάτων. Η ερμηνεία του αυτούσιου κειμένου με πρωταγωνιστές τον Διόνυσο (ΣΕΡΒΕΤΑΛΗ) και Ξανθία (ΣΑΡΑΝΤΗ) θα μπορούσε να απογειώσει το αριστοφανικό κείμενο και να διδάξει το θεατή του 2023!!!